డేటా దోపిడీకి అడ్డుకట్ట: మెటా తీరుపై సుప్రీంకోర్టు గట్టి వ్యాఖ్యలు

భారత రాజ్యాంగం కల్పించిన వ్యక్తిగత గోప్యత హక్కును వ్యాపార సరుకుగా మార్చుతున్న టెక్ దిగ్గజాల ఆగడాలకు భారత అత్యున్నత న్యాయస్థానం గట్టి అడ్డుకట్ట వేసింది. మెటా సంస్థ అనుసరిస్తున్న విధానాన్ని ‘డీసెంట్ దొంగతనం’గా సుప్రీంకోర్టు అభివర్ణించడం కేవలం ఒక వ్యాఖ్య కాదు… అది భారత పౌరుల డిజిటల్ సార్వభౌమత్వానికి ఇచ్చిన స్పష్టమైన హెచ్చరిక.

2026 ఫిబ్రవరి 3న సుప్రీంకోర్టు చేసిన వ్యాఖ్యలు దేశవ్యాప్తంగా సంచలనం సృష్టించాయి. వాట్సాప్ తన వినియోగదారుల డేటాను ఫేస్‌బుక్ సహా ఇతర అనుబంధ సంస్థలతో పంచుకోవడాన్ని సమర్థించుకునే ప్రయత్నం చేయగా, ధర్మాసనం సంధించిన ప్రశ్నలు మెటా వాదనల పునాదులను కదిలించాయి. వినియోగదారుల సమ్మతి ముసుగులో వ్యక్తిగత సమాచారాన్ని వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం వినియోగించడం నైతికంగా, చట్టపరంగా కూడా ఆమోదయోగ్యం కాదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.

బలవంతపు ‘సమ్మతి’పై కోర్టు ఆగ్రహం

2021లో వాట్సాప్ తన ప్రైవసీ పాలసీని మార్చుతూ ‘Take-it-or-leave-it’ అనే కఠినమైన షరతును విధించింది. అంటే, విధానాలను అంగీకరిస్తేనే సేవలు, లేకపోతే యాప్ వినియోగానికి వీలు ఉండదన్న మాట. ఇది సమాన పక్షాల మధ్య కుదిరిన ఒప్పందం కాదని, డిజిటల్ యుగంలో వినియోగదారుడిని నిర్బంధించే పత్రంగా మాత్రమే ఉందని కోర్టు అభిప్రాయపడింది. ఎంచుకునే స్వేచ్ఛ లేకుండా బలవంతపు సమ్మతి కోరడం రాజ్యాంగబద్ధమైన పౌర హక్కులకు విరుద్ధమని పేర్కొంది.

రాజ్యాంగవాదం అంటే కేవలం చట్టాల ఉనికి మాత్రమే కాదు, పౌరుడిని శక్తిమంతుడిగా నిలబెట్టే రక్షణ కవచమని ధర్మాసనం గుర్తుచేసింది. టెక్ కంపెనీల నిరంకుశ ధోరణులు ఈ మూల సూత్రానికి పూర్తిగా వ్యతిరేకంగా ఉన్నాయని వ్యాఖ్యానించింది.

‘సింహం–గొర్రె’ ఉపమానం

మెటా వంటి ట్రిలియన్ డాలర్ల కార్పొరేట్ సామ్రాజ్యాల ముందు సామాన్య పౌరుడు ఎంత నిస్సహాయంగా నిలబడుతున్నాడో సుప్రీంకోర్టు ‘సింహం–గొర్రె’ ఉపమానం ద్వారా వివరించింది. ఆకలితో ఉన్న సింహం గొర్రెతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంటే ఫలితం ఎలా ఉంటుందో, డేటా విధానాల్లోనూ అదే పరిస్థితి నెలకొందని కోర్టు అభిప్రాయపడింది. సాంకేతిక క్లిష్టతలను అర్థం చేసుకోలేని వినియోగదారుల అమాయకత్వాన్ని ఆసరాగా చేసుకుని ‘సమ్మతి’ పేరుతో డేటాను తరలించడం చట్టబద్ధంగా తప్పేనని స్పష్టం చేసింది.

డేటా ఆధిపత్యం – ఆర్థిక శిక్షలు

భారత పోటీ కమిషన్ (CCI) మెటాపై విధించిన రూ.213.14 కోట్ల జరిమానా కేవలం ఆర్థిక శిక్ష మాత్రమే కాదని, అది గట్టి హెచ్చరిక అని న్యాయవాదులు అభిప్రాయపడుతున్నారు. వాట్సాప్ తన గుత్తాధిపత్యాన్ని అడ్డం పెట్టుకుని ఇతర మెటా అప్లికేషన్ల ప్రయోజనాల కోసం డేటాను మళ్లించడం పోటీ చట్టాల ఉల్లంఘన కిందికే వస్తుందని పేర్కొన్నారు.

డేటాను ఆయుధంగా మలచుకుని మార్కెట్‌పై ఆధిపత్యం చలాయించడం ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో స్వేచ్ఛా వాణిజ్యానికి ముప్పుగా మారుతుందని విమర్శలు వినిపిస్తున్నాయి. ప్రకటనల లాభాల కోసం పౌరుల వ్యక్తిగత అలవాట్లు, అభిరుచులు, కదలికల సమాచారాన్ని వినియోగించడం వారి గౌరవాన్ని దెబ్బతీస్తోందన్న ఆందోళన వ్యక్తమవుతోంది.

అంతర్జాతీయ స్థాయిలో ఆగ్రహం

అంతర్జాతీయంగా కూడా మెటాకు వ్యతిరేకంగా తీవ్ర విమర్శలు కొనసాగుతున్నాయి. అమెరికాలో క్లాస్ యాక్షన్ కేసులు, వాట్సాప్ పేర్కొంటున్న ‘ఎండ్-టు-ఎండ్ ఎన్క్రిప్షన్’పై అనుమానాలు సంస్థ విశ్వసనీయతను ప్రశ్నార్థకంగా మారుస్తున్నాయి. యూరోపియన్ యూనియన్‌లోని జిడిపిఆర్ చట్టాల కారణంగా అక్కడ డేటా దోపిడీకి గట్టి నియంత్రణ ఉండగా, భారత్‌లో డేటా ప్రొటెక్షన్ చట్టాలు ఇంకా బలహీనంగానే ఉన్నాయన్న విమర్శలు ఉన్నాయి.

డేటా అంటే ఆధునిక కాలపు చమురు

డేటా అనేది ఆధునిక కాలపు చమురు లాంటిదని, ఆ నిక్షేపాలు భారత పౌరుల వ్యక్తిగత జీవితాల్లోనే ఉన్నాయని నిపుణులు చెబుతున్నారు. వాటిని దోచుకుంటున్న కార్పొరేట్లు చట్టాలకు అతీతమని భావించకూడదని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టమైన సంకేతం ఇచ్చింది.

డిజిటల్ భారతాన్ని దోపిడీ రహిత భారతంగా మార్చాలంటే, డేటా సార్వభౌమత్వ చట్టాలను వేగంగా అమలు చేయాల్సిన అవసరం ఉందని న్యాయ నిపుణులు సూచిస్తున్నారు. ‘అంగీకరిస్తేనే సేవ’ అనే విధానాన్ని చట్టబద్ధంగా నిషేధించాలి. వినియోగదారుడికి తన డేటాను ఎప్పుడైనా తొలగించుకునే, వెనక్కి తీసుకునే హక్కు కల్పించాల్సిన అవసరం ఉందని అభిప్రాయపడుతున్నారు.

గోప్యత లేని సమాజం పారదర్శక జైలు లాంటిదని న్యాయస్థానం పరోక్షంగా హెచ్చరించింది. రాజ్యాంగబద్ధమైన హక్కులను కాపాడుకోకపోతే భవిష్యత్ తరాలు డిజిటల్ బానిసత్వంలో మగ్గాల్సి వస్తుందని నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు.